a) Laisiangtho bulphuhte:
1Pet. 2:21; Col. 3:17;
Lk. 6:40; 2Tim. 2:2;
Jn. 8:31-32; 1Jn. 2:6
b) Gencianna (Defination):
Greek kammal in nungzui cih pen ‘mathetes’ hi a, “midang khat kiang pan thuhilhna a sinpa” cihna hi. Greek leitung khuasakna- ah hih pen sumbawl mikhat suahna ding-a sumbawlpa khat kiang-a sinna in kizang hi. Nungzui khat pen thusinpa bek hilo in, mi cilgil khat zong hi a, tua man mah in tuate pen a siate a etteh, a ciingte in kigen hi.
Christian khat ciat zong Zeisu nungzui dingin kisam-a amau tek in bang zahzah man pia taleh Zeisu nungzui dinguh -a, amaute nuntakna ah Zeisu cih bangte a khatna ah koih ding cihna hi. Tua hi a, Christian nungzui khat pen Zeisu Khazih kiang pan sin ding lunggulhna tawh ama’ nungzuih ding a khensatte ahi hi.
c) Thubulpi Ngate:
1. Nungzui khat pen Zeisu kammal tawh a tawntung-a a nungta mipa hi. A Topa Kammal pawlkhat a zui mite hilo uh a, khalna leh ki-apna lampi hilhna zuihna tungtawn a amau leh amau a ki-pumpiakte ahi uh hi. Zeisu pen eite Topa hi. Nisim in Khasiangtho tungtawn in a nungta kammalte hong gen ding hi. Eite sep ding a kisampen i nisim nuntakna ah thupiakna te, thuhilhnate leh ama hong piaksa zuih dingte bang a nuntak ding hi ziau hi. Nungzui hihna nungah ngaihsutna thupipen in thu-muhkhiatna hilo in thuhilhna hi zaw hi. Pasian Kammal tungtawn-a sep ding-a hong kilaksate zatpah ding-a i koih ding ahi hi. Nungzui i hihna bulpi dingin Pasian Kammal manna thubulpi leh ngaihsutna khempeuh ah ki-ap in a hehpih huai dinmun ah om ding hihang.
2. Nungzui khat pen a Topa tungah a nuntakna a vekpi-a a ki-ap mipa hi. Hih ki-piakna pen kipumpiakna hi a, mikhat peuh tung kipiakna ciang hilo in, eite i hoihkim nading leh Pasian sungah i khantoh nading-a hong vei, aituam hamphat nading a ngaihsun lo hong it Topa tung-a kipiakna hi. Zeisu in eite ading a nuntakna hong pia khin ahihman in hih ki-apna hong ngetna ding thu nei hi. Zeisu pen eite tungah hong kipumpiak ahihman in eite zong ama tungah tuabang-a kipiak kik ding hong deih hi. I nuntaknate kalsuan sim-a hong kepna leh ama deihna tawh kizui a hong tatna ah amah i muan ding hong deih hi (Matt. 6:24; Jn. 10:1-18).
3. Nungzui khatpen Zeisu tawh kizopna ah gah a gah anungta mipa hi (Jn. 15:4-5). “Khazih tawh i kipumkhat-na in midangte gupngah nading in hong nungta theisak hi. Singkung khat pen a hun tun ciangin hong gahkhia hi. Christian khat Khazih tawh hong din teh midangte in Zeisu mu in, ama kammalte za in, tua khit teh kha thu-ah, Pasian gam sungah hong suakkik thei uh hi. Tua bangdan in thu um mi thakte pen nungzui hihna ii gah khat hi,” ci-in Waylon Moore in na gelh hi. Hi bangdan gahte i nuntakna ah i gah khiat keileh, Pasian Gam zai lo ding a Khazih pumpi khang lo ding hi.
4. Nungzui khat pen kikhel lo kipiakna tawh midangte itna ah a ki-ap pa hi (Jn. 13:34- 35). Hih pen itna tangpi maimai hilo in Pasian in eite tungah hong lahkhiat itna hi. Hih pen angsung thei lo itna hi in gamtatna ah lawpna a piangkiksak dingin lam en lo hi. Hih itna pen Greek Kammal in”agape” hi in “ang sung thei lo itna” cihna hi. Tua lai ah Pasian leh midangte pen eite angsung theihnate sangin thupi zaw hi.
5. Nungzui khat pen Khazih thupiakna a tangtun nading akipiakhia mipa hi (Matt. 28:18- 20). Nungzui hihna ii ngimna pen nungzui dangte zawhna hi a, mikikhelte in a lungsim uh khel thei kha dinguh a, ahizong in nungzuite in bel a Topa nung zui hi.
d) Nungzui khat pen a hampha mahmah mipa hi.
Amah pen Pasian in sam in teel hi (Eph. 1:4-5).
Zeisu pen a honpa hi; ama ading singlamteh tungah amah si a, a mawh nate kimaisak theih nading leh Pasian santheih suahsak nading hi (Rom. 5:8).
Pasian pen ama Pa hi; Amah tawh aituam kizopna nei hi, tua hi a, amah Pasian ta leh Pasian Gam ta suak hi (Gal. 4:6-7).
Amah nuntak tawntungna kipia khin hi (Jn. 3:16).
Ama sungah Khasiangtho nungta a, Khazih sunga a nuntakna thak ah teci pan nading vangliatna pia hi (Acts 1:8).
Pasian tawh kilemna nei hi (Rom. 5:1).
Pasian itna pan bangmahmah in khenkhia thei lo hi (Rom. 8:38-39).
e) Nungzui khat in Mawhpuakna Tavuan (Responsibility). nei hi.
“Zeisu in bang a sem tam?” Amau nungzui hihna a thupi ngaihsutte in amau tetungah hih thu a om theihna hun khempeuh ah amau leh amau kidong thei uh a, midangte in hih dotna deih uh hi. Hih pen Christian khatciat in a mah leh Zeisu kikal a a bawl ding kithukimna thukhun hi (1Jn. 2:6). Na lungbuai ciangin, nang mun ah Zeisu om hi leh bang a cih hong lak nading in Khasiangtho dong in. Amah bangci lungdamsak ding cih na theihnop leh gamtatnate a khantoh mahbang in, Laisiangtho Pasian Kammal na sim mah bangin, hun khempeuh ah Zeisu in bang a sem tam cih na theihtheih na zong hong khang ding hi.
(i) Khensatna kip bawl in.
Zeisu sep ding bangbang asep theih nading in nungzui khat in khensatna kip a bawl ding kisam hi. Tua hi keileh ama ading Pasian in a hoih pen a sepsak ding sang kiam zaw in sem kha ding a, a Topa dahsak suak ding hi.
Zeisu nung zuih ding i khensat na pen lungdamna thu dawnkik na hang-a lungsim lawpna pong hilo in, lunggulh na sepna taktak hi ding hi. Tuahkhakna om lo khensatnate in man nei lo hi.
Nang tung-a khalam thuneihnate tungah a tuamvilvel khen satnate na kipiak ding a kisap hun zong om kha ding hi. Na nuntakna ading Pasian deihna na deih takpi leh tua bang sep nading bangmah lau ding om lo hi. Nungzuite pen amau thuthu a gamtat ding hilo in, amau gamtatnate adingin Topa tungah aituam kipiak ding
kisam hi.
(ii) Hamphatna Pawlkhat (Benefits)
Midangte tunga na lungsim puak, sum leh pai, nasepna zia leh khuasakna mawhpuaknate ah a hoihzaw kikhelna om ding hi.
Zeisu nuntakna tawh a kituaklo a kileh bulh na ngaihsutna leh lungsim puak leh gamtatnate a a kilak khiat theih nading in na nuntakna puahphatna leh siansuahna tuak kha ding hiteh.
Up lohna ah Zeisu in nasem lo ding hi. Amah bang a na gamtat nop teh tua bang adingin upna hong guan ding hi. A kisap ciangin na muan lahnate pulak in la, mawhmaisakna leh upnate ngen in.
Itna in gamtatna, ka kammal leh na lungsim puakte hong uk ding hi. Maisaknop zawkna nei-in, kisapna neite hehpih lainat zaw leh khamangthangte vei zawkna nei ding hi teh.
Zeisu luah nate khempeuh Pasian tungpan eite’n luah hihang. A hauhna i ngah khop leh a minthanna zong ngah khawm hihang (Rom. 8:17). Thumanna ah man pia lo pa leh a lelpa hi loding hi teh. Banghang hiam cihleh Pasian in amah a kipiate sang a tamzaw pek in pi..kik tawntung ding hi. Tua pen hih leitung nuntakna mahmah leh vantung ah a tawntung in hi ding hi (Lk. 6:38; Jn. 10:10).
Na zongsat luite pawlkhat ah kikhelna om ding hi. Banghanghiam cihleh Topa in nang ma sungah tua kikhelnate munuam hi. Tua kikhelnate ah ki-ap in la, na zongsat luite ah hong kileh kik sak in na nungzui hihna hong nawng kai sak ding ze- et nate nial in (Col. 3:17).
Na nungzui hihna na thupi ngaihsutna tawh Pasian Gam leh ama dikna na zong masa ding hi. Pasian in Zeisu tungah a bawl bangin a kamciamte kem in na sapna khempeuh hong kicingsak ding cih lungmuanna na nei thei ding hi (Matt. 6:33).
f) Dotna leh kikup ding thute
1. Dinmun Khempeuh ah ei ut bang tek a nungta ding maw, aih keh Pasian deih bang a nungta ding? (2 Cor. 5:15).
2. Khazih Zeisu nate ah hong lamlak ding kua hiam? (Jn. 16:13-14).
3. Zeisu sungah upna a nei khat in bangci bang nate sem ding? (Jn. 14: 12-14).
4. Pasian in a Tapa Zeisu hong piakna tungtawn in itna tawh kisai khat peuh na sin thei hiam? (1Jn. 4:10-11). Nungzuite i hihna tawh ama itna sungah koici om den thei ding i hiam? (Jn. 15:9-14).
5. Pasian thupiakna a lianpen nihte bangte hiam? (Matt. 22:37-39).
6. Pasian in hong kalh mah bangin Pasian tungah leh midangte tungah nungzui na hihna tawh koici bang in nisim nuntakna ah ‘agape’ itna na lakkhia thei diam? (Rom. 5:5).
7. Nuntakna hong haksat teh hong nop kik dong tawlkhat sung na tawlnga thei diam? (Lk. 9:62). A hih theih keileh bangci bangin Christian tampite tua ci om uh hiam?
g) Tomlakna leh zatpahna
1. Zeisu tungah kipumpiak in amah i Topa i hihsak ding kisam hi. Tua pen ama ading nakhat sep ding hong sawl teh “ut keng” ‘No’ ci lo ding cihna hi.
2. Zeisu nungzui khempeuh ia amau tuahkhak dinmun khempeuh ah “Zeisu in bang a sem tam?” cih dotna a dot ding hi.
3. Amah i theih zawk nading in a nungzuite i hihna tawh a tawntung a Pasian kammal ah nuntak ding kisam hi. Tua hi leh dinmun khempeuh ah Zeisu in bang acih tawm ci a i theih theihna hong khang ding hi.
4. Pasian pen eite hoihna ding bek hong deih hong it Topa a i muh ding kisam hi.
5. Eite in Pasian pen a masapen in it ding leh ama na sep ding hi a, tua khit teh midangte leh a tawpna ah ei le ei hi ding hi.